Нядзеля22 лістапада
+3°Брэст · заўтра +1…+2°
$2,9943€3,291310 zł7,4496Курс НБРБ
Сямён Кузнец: ураджэнец Пінска стаў нобелеўскім лаўрэатам па эканоміцы

Сямён Кузнец: ураджэнец Пінска стаў нобелеўскім лаўрэатам па эканоміцы

15:00 22 лістапада 2026 ·
Хлопчык з Пінска стаў адным з найвялікшых эканамістаў ХХ стагоддзя: распрацаваў сістэму нацыянальнага даходу, адкрыў «цыклы» і «крывую Кузнеца» і ў 1971 годзе атрымаў Нобелеўскую прэмію.

У ўсе падручнікі па эканоміцы ўвайшло выказванне Сямёна Кузнеца: «Найбольшы капітал краіны — гэта яе людзі з іх майстэрствам і імкненнем да карыснай эканамічнай дзейнасці». Яшчэ ў 1960-я гады ён першым з эканамістаў паказаў, што ўкладанні ў чалавека — адна з крыніц эканамічнага росту.

Нарадзіўся ў Пінску, вучыўся ў Харкаве

Сямён Кузнец нарадзіўся 30 красавіка 1901 года ў Пінску ў сям’і гандляра футрам Абрама і Паліны (у дзявоцтве Фрыдман) і быў сярэднім з трох сыноў. Абрам Кузнец пераехаў у Пінск са Століна незадоўга да нараджэння Сямёна. У 1909 годзе бацька эміграваў у Амерыку, а маці з дзецьмі пераехала да сваіх бацькоў у Роўна. Там Сямён пачаў вучыцца ў рэальным вучылішчы, але з-за Першай сусветнай вайны сям’і давялося перабрацца ў Харкаў.

У Харкаве ён скончыў рэальнае вучылішча ў 1917 годзе (восем пяцёрак і пяць чацвёрак) і паступіў у Харкаўскі камерцыйны інстытут. Адвучыўся два курсы, але скончыць інстытут перашкодзіла Грамадзянская вайна: неўзабаве пасля ўсталявання савецкай улады камерцыйны інстытут і ўніверсітэт закрылі — там панаваў творчы дух, а частка прафесараў эмігравала разам з Белай арміяй.

Сямён уладкаваўся ў бюро статыстыкі працы пры ўрадзе савецкай Украіны. У 1921 годзе ён апублікаваў першы артыкул — пра грашовы заробак рабочых і служачых фабрычна-завадской прамысловасці Харкава ў 1920 годзе, дзе даследаваў, як мяняліся розныя віды заробку па галінах і як адрозніваліся даходы ў залежнасці ад сістэмы аплаты.

Сямён Кузнец
Уручэнне Нобелеўскай прэміі Сямёну Кузнецу, 1971 год

Эміграцыя ў Амерыку

У 1921 годзе маці з сынамі выехала ў Варшаву. Там Сямёна нават арыштавалі па падазрэнні ў шпіянажы. Пасля вызвалення ён са старэйшым братам Саламонам выправіўся ў вольны горад Данцыг, а ў пачатку 1922 года браты дабраліся да бацькі ў Нью-Ёрк. Маці з-за хваробы паехаць не змагла і неўзабаве памерла.

У ЗША браты пайшлі на курсы англійскай мовы, а ўвосень таго ж года сталі студэнтамі Калумбійскага ўніверсітэта. Праз год Сямён атрымаў ступень бакалаўра, у 1924-м — магістра эканомікі. Таленавітага студэнта заўважылі і прапанавалі вучыцца далей пад кіраўніцтвам вядомага эканаміста Уэслі Мітчэла. Ужо ў 1926 годзе Кузнец абараніў доктарскую дысертацыю пра цыклічныя ваганні ў рознічным і аптовым гандлі ЗША ў 1919–1925 гадах.

Быў Сямён, стаў Саймон

У 1927 годзе Кузнец атрымаў амерыканскае грамадзянства і стаў Саймонам Смітам Кузнецам (Simon Smith Kuznets).

У Другую сусветную вайну ён быў намеснікам дырэктара Бюро планавання і статыстыкі пры Савеце па ваеннай вытворчасці і ацэньваў, наколькі краіна можа нарасціць ваенную вытворчасць.

Ля вытокаў ВНП

Нацыянальны даход і валавы нацыянальны прадукт — паказчыкі, якія сёння выкарыстоўваюць усе краіны, каб ацаніць стан эканомікі. Менавіта Кузнец у 1934 годзе падрыхтаваў для Кангрэса ЗША першыя сістэмныя разлікі нацыянальнага даходу, з якіх вырасла сучасная сістэма нацыянальных рахункаў.

Яго метады разліку нацыянальнага даходу і звязаных з ім паказчыкаў сталі класічнымі. У аснову ён паклаў сувязь паміж аб’ёмам усёй вытворчасці краіны за год і ўзроўнем дабрабыту, які гэтаму аб’ёму адпавядае.

Фрагмент аднаго з даследаванняў Сямёна Кузнеца
Фрагмент аднаго з даследаванняў Сямёна Кузнеца

Шукаў заканамернасці ў эканоміцы

Першае вялікае даследаванне Кузнеца тычылася эканамічнай дынамікі ЗША, а потым і іншых краін. Ён сабраў і прааналізаваў даныя за 1865–1925 гады і заўважыў заканамернасці ў большасці эканамічных працэсаў — цыклы спаду і ўздыму, якія доўжыліся 15–25 гадоў.

Каб зразумець прычыны гэтых цыклаў, ён вывучаў дынаміку насельніцтва, будаўніцтва, капіталу, нацыянальнага даходу і іншых паказчыкаў. Такія хвалі атрымалі назву «цыклы Кузнеца» (або «рытмы Кузнеца») — гэта 15–25-гадовыя перыяды хуткага і павольнага росту.

Нобелеўская прэмія

Нобелеўскую прэмію па эканоміцы 1971 года Кузнец атрымаў «за эмпірычна абгрунтаванае тлумачэнне эканамічнага росту, якое прывяло да новага, больш глыбокага разумення эканамічнай і сацыяльнай структуры і працэсу развіцця». Ён апісаў новую эканамічную эпоху, якую назваў «сучасным эканамічным ростам».

Саймон Кузнец
Саймон Кузнец на ўручэнні Нобелеўскай прэміі

Кузнец паказаў, што эканамічны рост «новага тыпу» з канца XVIII стагоддзя распаўсюджваўся з Заходняй Еўропы на поўдзень і ўсход і ў канцы XIX стагоддзя дасягнуў Расіі і Японіі. Прыкметай такіх зменаў ён лічыў рост сярэдняга даходу на чалавека прыкладна на 15% за дзесяцігоддзе — такога ў больш ранія часы не было.

На цырымоніі ўручэння прэміі член Каралеўскай акадэміі навук Бертыль Улін, які пазней і сам стаў нобелеўскім лаўрэатам, сказаў:

«Прафесар Саймон Кузнец заўсёды імкнуўся даць колькасную ацэнку эканамічным велічыням, звязаным перадусім з працэсамі сацыяльных зменаў. Ён працаваў з велізарным эмпірычным матэрыялам і аналізаваў яго так глыбока і старанна, што гэты матэрыял іскрыўся выдатнымі думкамі».

Тэорыя эканамічнага росту

Калі коратка, галоўная думка тэорыі Кузнеца такая: рост сукупнага прадукту краіны непазбежна азначае глыбокую перабудову ўсёй яе эканамічнай структуры.

Гэтая перабудова закранае амаль усё: структуру вытворчасці, занятасці і даходаў, падзел працы паміж сям’ёй і рынкам, колькасць, узроставы склад і размяшчэнне насельніцтва, патокі тавараў, капіталу, працоўнай сілы і ведаў паміж краінамі, арганізацыю прамысловасці і дзяржаўнае рэгуляванне.

Такія змены, на думку Кузнеца, неабходныя для росту і, аднойчы пачаўшыся, самі ўплываюць на далейшае развіццё краіны — фармуюць, стрымліваюць або падтрымліваюць яго.

Сямён Кузнец
Сямён Кузнец

«Крывая Кузнеца»

Адно з самых вядомых адкрыццяў вучонага — «крывая Кузнеца», перавернутая U-падобная залежнасць паміж няроўнасцю даходаў і эканамічным ростам.

Паводле яе, у бедных краінах эканамічны рост спачатку павялічвае розніцу ў даходах паміж багатымі і беднымі, а ў больш заможных — гэтую розніцу скарачае.

Для краін, якія развіваюцца, гэта азначае: на першых этапах індустрыялізацыі няроўнасць у размеркаванні даходаў рэзка расце, а потым пачынае выраўноўвацца.

Каб пачаць расці, краіне трэба перайсці ад аграрнай эканомікі да прамысловай. Даходы ў сельскай гаспадарцы адрозніваюцца мала, а індустрыялізацыя прыводзіць да вялікай розніцы.

Затым, па меры росту эканомікі, масавая адукацыя адкрывае больш магчымасцяў, і няроўнасць змяншаецца, а менш заможная частка насельніцтва атрымлівае палітычны голас, каб змяняць дзяржаўную палітыку.

Што пра яго ўспамінаў савецкі калега

З савецкімі калегамі Кузнец амаль не меў сувязяў: у СССР ён лічыўся «буржуазным эканамістам». Але ў 1955 годзе ў Бангкоку лёс звёў яго з савецкім эканамістам Андрэем Анікіным, які пакінуў каштоўныя ўспаміны:

«Узровень мыслення Кузнеца і астатніх удзельнікаў быў непараўнальны… Калі непрафесіяналы заблытвалі нейкае пытанне, слова браў Кузнец — сціплы, далікатны чалавек з ціхім голасам, няспешнай і выразнай прафесарскай мовай. Нікога не крыўдзячы, ён хутка замяняў туманныя размовы строгім аналізам. Праз дзесяць-пятнаццаць хвілін усё становілася на свае месцы, і мы здзіўляліся, як не разумелі гэтага раней. Яго ўменне раскласці складанае пытанне на простыя і ясныя часткі захапляла».

Андрэй Анікін
Андрэй Анікін

Кузнец расказваў калегу пра вучобу ў Харкаве ў гады Грамадзянскай вайны і пра тое, як бедаваў, калі вучыўся ў Калумбійскім універсітэце і меў толькі адну прыстойную кашулю.

Знаёмства з Кузнецам так паўплывала на Анікіна, што той пакінуў дзяржаўную службу і пайшоў у навуку, дзе дамогся вялікіх поспехаў.

«Слухаючы яго і размаўляючы з ім, захацелася стаць прафесарам — у лепшым сэнсе гэтага слова: інтэлектуальным, незалежным, шырока мыслячым, ліберальным», — успамінаў Анікін.

Яго вучні таксама сталі нобелеўскімі лаўрэатамі

У ЗША Кузнец доўгія гады выкладаў у самых прэстыжных універсітэтах і славіўся як выдатны выкладчык: захапляў студэнтаў сваёй цікавасцю да навукі, яснасцю і эрудыцыяй. Два яго вучні — Мілтан Фрыдман і Роберт Фогель — таксама атрымалі Нобелеўскую прэмію па эканоміцы.

Сямён Кузнец — настаўнік многіх эканамістаў
Сямён Кузнец — настаўнік многіх эканамістаў

Ён супрацоўнічаў з даследчымі арганізацыямі і дзяржаўнымі ўстановамі, а пасля вайны кансультаваў урады Кітая, Японіі, Індыі, Карэі, Тайваня і Ізраіля па стварэнні нацыянальных сістэм эканамічнай інфармацыі. Кузнец быў прэзідэнтам Амерыканскай статыстычнай асацыяцыі (1949) і Амерыканскай эканамічнай асацыяцыі (1954), ганаровым членам шэрагу навуковых таварыстваў. У 1977 годзе ён атрымаў медаль Фрэнсіса Уокера.

Сціплы ў жыцці

Кузнец ажаніўся з калегай Эдзіт Хэндлер, у іх нарадзіліся дачка і сын. У жыцці ён быў вельмі сціплым чалавекам, захапляўся літаратурай і любіў класічную музыку.

Сямён Кузнец памёр 8 ліпеня 1985 года ва ўзросце 84 гадоў. У 2013 годзе яго імя атрымаў Харкаўскі нацыянальны эканамічны ўніверсітэт, дзе ён вучыўся ў 1918–1921 гадах. У яго гонар названыя і вуліцы ў Харкаве.

Мемарыяльная дошка ў Харкаве
Мемарыяльная дошка ў Харкаве

У Пінску захаваўся будынак былога рэальнага вучылішча. У 2007 годзе на ім усталявалі мемарыяльныя дошкі ў памяць пра двух яго вучняў — нобелеўскага лаўрэата Сямёна Кузнеца і першага прэзідэнта Ізраіля Хаіма Вейцмана. Імя Кузнеца носіць таксама яўрэйская агульнаадукацыйная школа «Бейс-Агарон» у Пінску.

ЧЫТАЙЦЕ ЯШЧЭ

21 лістапада 2026 11:00

Памяці Анатоля Сахарушы, адраджэнца з Бярозаўскага раёна

Аграном з Бярозаўшчыны, які ў савецкі час слухаў «варожыя галасы» і назваў сваім куміром адмірала Калчака. Памяці Анатоля Сахарушы.

19 лістапада 2026 20:00

Мастачка з Брэсцкай вобласці стала народным майстрам: яе працы ёсць за мяжой

Вольга Івановіч з Ганцавіцкага дома рамёстваў узнаўляе традыцыйны роспіс дываноў і атрымала званне «Народны майстар Беларусі».

19 лістапада 2026 11:24

Пінчук стаяў ля вытокаў вядомага крэму NIVEA

Хімік Ісаак Ліфшыц нарадзіўся ў Пінску, вынайшаў эўцэрыт — аснову крэму NIVEA — і зарабляў больш за ўсю раду дырэктараў Beiersdorf.