Праваабаронца заявіў, што Беларусь пасля 2020 года ўжо нельга лічыць постсавецкім грамадствам, расказаў, як даведаўся пра Нобелеўскую прэмію ў турэмным калідоры, і параўнаў перамовы аб вызваленні палітвязняў з перамовамі аб закладніках. Прадстаўляем пераклад інтэрв’ю з Алесем Бяляцкім у Нарвегіі.
«Дыктатуры таксама навучыліся супрацоўнічаць»
Бяляцкага спыталі, чаму ён апынуўся ў турме і як пасля некалькіх гадоў зняволення цяпер змог знаходзіцца на сцэне ў Нарвегіі. У адказ беларускі праваабаронца правёў паралель паміж сітуацыяй у Беларусі і іншымі аўтарытарнымі краінамі.
«Ведаеце, усе аўтарытарныя рэжымы падобныя адзін да аднаго. Я шмат чытаў пра Іран і Венесуэлу і кожны раз параўноўваў іх рэжымы з сітуацыяй у нашай краіне».
Паводле Бяляцкага, паміж такімі сістэмамі ёсць шмат агульнага.
«Супрацоўнічаюць паміж сабой не толькі дэмакратычныя сілы, але і дыктатуры. Яны таксама навучыліся супрацоўнічаць».
Бяляцкі нагадаў, што Лукашэнка кіруе Беларуссю ўжо больш за 30 гадоў, а праваабарончую арганізацыю яны стваралі дзеля дапамогі ахвярам палітычных рэпрэсій. Па яго словах, доўгі час арганізацыя не была афіцыйна зарэгістраваная. Таму даводзілася змагацца за сваё выжыванне.
«Мы ўжо не постсавецкае грамадства»
Асобна Бяляцкі спыніўся на падзеях пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года.
«Пасля прэзідэнцкіх выбараў мільёны беларусаў выйшлі на вуліцы, каб пратэставаць супраць фальсіфікацый. Гэта былі масавыя дэманстрацыі».
На думку праваабаронцы, маштаб пратэстаў паказаў не толькі стаўленне людзей да вынікаў выбараў, але і больш глыбокія змены ў беларускім грамадстве.
«Упершыню ў гісторыі нашай краіны гэта быў ясны сігнал, што наша грамадства змянілася. Мы ўжо не постсавецкае грамадства. Мы грамадства, якое хоча дэмакратыі».
Але, як адзначыў Бяляцкі, улада за гэты час не змянілася.
«Улады не змяніліся. І таму актывісты, грамадскія актывісты, а таксама праваабаронцы падвергліся рэпрэсіям».
Сам Бяляцкі пасля 2020 года з Беларусі не з’ехаў. Праваабаронцы працягвалі дапамагаць людзям, якія трапілі пад рэпрэсіі.
«Мы засталіся ў краіне. Мы спрабавалі дапамагаць сотням і нават тысячам палітычных зняволеных. Мы шукалі адвакатаў. Аказвалі ім медыцынскую дапамогу. Дапамагалі людзям выязджаць за мяжу да самага апошняга моманту, пакуль не арыштавалі мяне і маіх сяброў».
Бяляцкага затрымалі ў 2021 годзе.
«Алесь, табе прысудзілі Нобелеўскую прэмію міру»
Ужо за кратамі ён атрымаў адну з самых вядомых міжнародных узнагарод. 7 кастрычніка 2022 года Алесю Бяляцкаму прысудзілі Нобелеўскую прэмію міру разам з расійскім «Мемарыялам» і ўкраінскім «Цэнтрам грамадзянскіх свабод».
Нарвежскі Нобелеўскі камітэт адзначыў іх працу па абароне фундаментальных правоў грамадзян, права крытыкаваць уладу, а таксама дакументаванне парушэнняў правоў чалавека і злоўжыванняў уладай.
Сам Бяляцкі ў гэты час знаходзіўся ў зняволенні ў Мінску. Навіну пра прэмію ён пачуў у месцы, якое цяжка ўявіць часткай гісторыі пра Нобеля, — у турэмным калідоры.
«Я знаходзіўся ў поўнай ізаляцыі, інкамунікада, але даведаўся пра гэта ў першы ж дзень. Калі мяне вялі па калідоры, іншыя зняволеныя сказалі мне: “Алесь, табе прысудзілі Нобелеўскую прэмію міру”».
Спачатку ён ім не паверыў.
«Спачатку я не паверыў, таму што гэта было апошняе, пра што я думаў».
Толькі пасля сустрэчы з адвакатам сумневы зніклі.
«Потым мой адвакат сказаў мне, што мне сапраўды прысудзілі Нобелеўскую прэмію міру. І тады я пачаў у гэта верыць».
Але Бяляцкі падкрэсліў, што не ўспрымаў узнагароду выключна як асабістую.
«З самага першага моманту я ясна разумеў: Нобелеўскую прэмію міру прысудзілі мне, але я толькі адзін з сотняў тысяч беларусаў, якія хочуць бачыць Беларусь дэмакратычнай еўрапейскай краінай».
Нобелеўскую прэмію атрымаў, але застаўся ў турме
На цырымонію ўручэння Нобелеўскай прэміі 10 снежня 2022 года ў Осла Бяляцкі прыехаць не мог. Ён знаходзіўся за кратамі, а на цырымоніі яго прадстаўляла жонка Наталля Пінчук.
У сакавіку 2023 года суд у Мінску прыгаварыў Бяляцкага да 10 гадоў пазбаўлення волі. Яго становішча пасля атрымання Нобелеўскай прэміі ад гэтага не палепшылася. На сцэне ў Осла Бяляцкі сцісла падвёў вынік:
«Як Нобелеўскі лаўрэат я заставаўся ў турме яшчэ тры гады. Але гэта ўжо іншая гісторыя».
«Гэта як перамовы з тэрарыстамі»
Вызваленне прыйшло напрыканцы 2025 года пасля перамоваў амерыканскіх дыпламатаў з беларускімі ўладамі. Бяляцкі ў сваёй прамове не стаў падбіраць для гэтага дыпламатычныя фармулёўкі.
«Ведаеце, гэта як перамовы з тэрарыстамі, калі вы спрабуеце абмяняць закладнікаў на нейкія саступкі».
Праваабаронца расказаў, што да апошняга не ведаў, што адбываецца.
«Я быў у турэмным адзенні. Я не ведаў, куды мяне вязуць».
Вызваленых павезлі ў Літву. І толькі ўжо там яны зразумелі, што турма сапраўды засталася ззаду.
«Нас перавезлі на тэрыторыю Літвы. І тады дыпламаты сказалі нам: “Вы свабодныя”».
Нават гэтыя словы, паводле Бяляцкага, не адразу змянілі ўнутранае адчуванне людзей, якія яшчэ некалькі гадзін таму знаходзіліся за кратамі.
«Усе мы, хто быў у гэтым аўтобусе, не разумелі, што адбываецца. Усяго некалькі гадзін таму мы былі ў турме і псіхалагічна ўсё яшчэ заставаліся там».
Бяляцкі застаўся ў Нарвегіі
Пасля вызвалення праваабаронца прыехаў у Нарвегію, дзе знаходзілася яго жонка.
«Мая жонка была тут, у Нарвегіі. Таму я прыехаў сюды. Мне далі тут палітычны прытулак».
Падчас выступу Бяляцкі таксама паведаміў, што стварыў Фонд Алеся Бяляцкага, які будзе займацца правамі чалавека ў свеце.
«Я не шкадую ні пра адзін дзень»
Адна з самых асабістых частак выступу прагучала напрыканцы.
Бяляцкі сказаў, што апошнія гады былі для яго вельмі цяжкімі. Але пераглядаць свой жыццёвы выбар ён не збіраецца.
«Апошнія гады былі вельмі цяжкімі. Але я не шкадую ні пра адзін дзень».
Ён вярнуўся да таго часу, калі яму і яго паплечнікам было каля дваццаці і дэмакратычная Беларусь выглядала мэтай, якой яшчэ толькі трэба было дасягнуць.
«Калі мы былі маладымі, калі нам было па 20 гадоў, мы думалі пра свабодную і дэмакратычную Беларусь. І гэтая мара ўсё яшчэ не здзейснілася».
Таму, паводле Бяляцкага, праца працягваецца.
«У нас яшчэ ёсць што рабіць у Венесуэле, Іране і Беларусі».
Для Беларусі гэта, бадай, і стала галоўнай думкай яго выступу. Бяляцкі ўжо выйшаў з турмы, атрымаў магчымасць асабіста выйсці на сцэну ў Осла і гаварыць там як Нобелеўскі лаўрэат.
Вядучая: Мы вельмі рады, што вы сёння тут, з намі, побач з Нобелеўскім цэнтрам міру. Думаю, гэта далёка не апошні раз, калі вы знаходзіцеся на гэтай сцэне.
Даведка
Алесь Бяляцкі атрымаў Нобелеўскую прэмію міру за 2022 год. Камітэт адзначыў лаўрэатаў як прадстаўнікоў грамадзянскай супольнасці, якія шмат гадоў абаранялі права крытыкаваць уладу і фундаментальныя правы грамадзян, а таксама дакументавалі ваенныя злачынствы, парушэнні правоў чалавека і злоўжыванні ўладай.
Сам Бяляцкі займаецца абаронай правоў чалавека і развіццём дэмакратыі ў Беларусі з 1980-х гадоў. На цырымонію ўручэння прэміі 10 снежня 2022 года ў Осла Бяляцкі прыехаць не мог, бо знаходзіўся ў беларускім СІЗА. Яго прадстаўляла жонка Наталля Пінчук.