Памілаванне па-беларуску – без дакументаў і адказаў

Некаторыя СМІ напісалі, што 1 ліпеня 2026 года Лукашэнка “падпісаў указ аб памілаванні 32 чалавек”. Паведамляецца, што сярод іх 20 жанчын і 12 мужчын, 28 з іх былі асуджаныя за “злачынствы экстрэмісцкай накіраванасці”. Дзяржаўныя рэсурсы традыцыйна пішуць пра “памілаванне” і “прынцып гуманізму”.

Недзяржаўныя медыя таксама часта выкарыстоўваюць слова “памілаванне”, але некаторыя бяруць яго ў двукоссі. І небеспадстаўна. Бо пытанне не ў тым, як гэта называе прэс-служба. Калі дзяржава кажа “памілавалі”, гэта яшчэ не адказ на пытанне, ці была выкананая працэдура памілавання, якая дае былому асуджанаму іншы статус, у тым ліку і зняцце судзімасці.

І вось тут пачынаецца галоўнае. Пытанне ў тым, што пасля “памілавання”, частка вызваленых людзей пазбаўлена элементарных кантытуцыйных правоў – яны застаюцца без пашпартоў, іх выдвараюць незаконна з краіны, абмяжоўваюць іншыя правы.

Што кажа закон пра памілаванне?

Прававая база такой працэдуры палягае на падставе п.19 арт. 84 Канстытуцыи Рэспублики Беларусь, арт. 96 Крымінальнага кодэкса РБ і указа ад 3 снежня 1994 г. № 250 са змяненнямі ад 20.02.2026 г.  Яе аснова – асабістае хадайніцтва асуджанага. Без такога хадайніцтва памілаванне магчыма толькі ў вельмі вузкіх выпадках, найперш па справах аб смяротным пакаранні, згодна з п.7 Указа.

І вось тут галоўная праблема. Калі чалавек не пісаў хадайніцтва, не бачыў указа, не атрымліваў дакументаў і не ведае прававых падстаў свайго вызвалення, называць гэта паўнавартасным памілаваннем нельга. Магчыма недзе на паперы ўсё выглядае як працэдура. У рэальнасці – як чорная скрыня.

Нечаканы адказ юрыста Леаніда Судаленкі

Аднак цікавае меркаванне па гэтым пытанні “Першы Рэгіён” пачуў ад праваабаронцы і юрыста са шматгадовым вопытам Леаніда Судаленкі

– На маю думку, праблема палягае ў тым, што на сёння ў Беларусі закон сам па сабе, як і практыка яго прымяненя. Калі вяртацца да так званых памілаванняў палітычных да 2020 года, трэба сказаць, што і Бяляцкі і Статкевіч не пісалі хадайніцтв пра памілаванне, тым не менш, выйшлі тады датэрмінова на свабоду.

Па словах Леаніда Леанідавіча, невядома да сёняшняга дня, як гэта памілаванне афармляюць юрыдычна, бо ніякіх папер на азнаямленне ці подпіс не прадстаўляюць.

– Проста кажуць – прэзідэнт памілаваў! Бо іншай працэдуры ў такіх выпадках заканадаўства не прадугледжвае. Так і сёння. Датэрмінова вызвалена звыш 500 палітычных, але ні адзін з іх не азнаёмлены з падставамі для свайго вызвалення. Нават і тыя, якім дазваляюць застацца ў краіне!

Юрыст адзначыў, што на сёння для датэрміновага вызвалення акрамя працэдуры памілавання заканадаўства не прадугледжвае іншай працэдуры. Той факт, што багата хто з вызваленых не падаваў хадаўніцтв на памілаванне можа толькі сведчыць аб парушэнні менавіта “Гарантам” свайго ж заканадаўства.

– І тут дзіўнага нічога няма, калі ён публічна кажа, што часам не да закону! На маю думку, у незалежнасці ад таго, было хадайніцтва на памілаванне ці не было вызваляюць людзей якраз пра працэдуру памілавання, бо іншай працэдуры няма! Тым больш яны суправаджаюць датэрміновыя вызваленні абгрунтаваннямі тыпу, – “кіруючысь прынцыпам гуманізму”…

Таму лічу, што ўказы сёння ёсць менавіта пра памілаванні, але яны носяць грыф ДСК (для службовага карыстання  – прыкм. ПР.) і закрытыя ад публічнасці!”

ДАВЕДКА:

• Леанід Судаленка — беларускі юрыст і праваабаронца. Больш за 20 гадоў займаўся абаронай правоў грамадзян, дапамагаў беларусам рыхтаваць скаргі ў Камітэт ААН па правах чалавека. У 2021 годзе быў асуджаны да 3 гадоў калоніі па палітычна матываванай справе, пасля вызвалення пакінуў Беларусь і працягвае праваабарончую працу. Таксама юрыст вядзе блог ў ТікТоку.

Чаму гэта можа быць не памілаваннем у нармальным сэнсе

Калі глядзець фармальна, сённяшняе паведамленне ўлады і верыць афіцыйнай версіі, што ўсе 32 чалавекі прайшлі праз працэдуру памілавання: падалі хадайніцтвы, прызналі віну і раскаяліся. У такім выпадку слова “памілаваныя” юрыдычна выглядае прымальным — прынамсі ў межах той інфармацыі, якую сама ўлада дала грамадству.

Але праблема ў тым, што грамадству паказваюць не працэдуру, а толькі вынік. Прозвішчы не называюцца. Сам указ не публікуецца.

Нават вызваленыя часта атрымліваюць дакументы, з якіх не зразумела, на якой падставе іх вызвалілі, якія наступствы мае рашэнне, ці знятая судзімасць, ці засталіся абмежаванні, ці можна вяртацца ў Беларусь, працаваць, аднавіць дакументы.

У гэтым і ёсць галоўны прававы разлом. Памілаванне ў законе — гэта індывідуальны акт адносна канкрэтнага чалавека. А ў публічнай прасторы гэта выглядае як палітычная навіна.

Асобная гісторыя — людзі, якіх не проста вызвалялі, а фактычна вывозілі за мяжу. Праваабарончыя і міжнародныя арганізацыі звярталі ўвагу, што частку вызваленых палітвязняў перавозілі ў Літву, а самі прысуды называлі палітычна матываванымі.

Amnesty International пасля вызвалення 250 чалавек у сакавіку 2026 года падкрэслівала: гэта важны крок, але не трыумф справядлівасці, бо людзі не павінны былі сядзець ні дня, а свабода не павінна быць прадметам геапалітычнага гандлю.

Калі чалавека без зразумелага рашэння, без дакументаў, без пашпарта і без права выбару фактычна выводзяць з калоніі і адпраўляюць у іншую краіну, гэта ўжо не падобна на класічнае памілаванне.

Колькі б не расказвалі ў тэлевізары пра “экстремістаў і тэрарыстаў”, якіх прыдумалі тыя, хто зараз знаходзяцца ва ўладзе, большасць народу Беларусі ведаюсь, што фанфары прапагандыстаў пра “экстрэмізм” – гэта лухта. А праўда – гэта сфабрыкаваныя справы і заведама неправасудныя рашэнні.

Гэта падобна на прымусовае выцісканне чалавека з прававога поля. І тут пытанне не толькі да беларускага заканадаўства, але і да міжнародных стандартаў: свабода не можа выглядаць як аперацыя з мяшком на галаве і без паперы на руках.